نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشیار اقتصاد، گروه اقتصاد انرژی، دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه مازندران. بابلسر، ایران
2 دانشجوی دکتری علوم اقتصادی، دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
3 دانشآموخته کارشناسی ارشد اقتصاد، دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
چکیده
رفاه اقتصادی به عنوان شاخص کلیدی توسعه، نقش حیاتی در ارتقای سطح زندگی و پایداری اقتصادی کشورها دارد. یکی از مولفههای تاثیرگذار بر رفاه اقتصادی، میزان جمعیت و رشد آن است. بر این اساس، تاثیر نرخ رشد جمعیت بر رفاه اقتصادی موضوعی است که میتواند سیاستگذاران را در مسیر دستیابی به توسعه راهنمایی کند. به همین منظور هدف مطالعه حاضر بررسی اثر رشد جمعیت بر رفاه اقتصادی در ایران طی دوره زمانی 1350 تا 1402 با استفاده از رهیافت خودرگرسیونی با وقفههای توزیعی خطی (ARDL) و غیرخطی (NARDL) است. نتایج الگوی نخست (متقارن) نشان میدهد که در هر دو دوره کوتاهمدت و بلندمدت رشد جمعیت اثر منفی بر رفاه اقتصادی دارد. همچنین نتایج بیانگر آن است که درآمد سرانه، رشد اقتصادی و اندازه دولت اثر مثبت و معناداری بر رفاه اقتصادی دارند. نرخ تورم نیز اثر منفی و معناداری بر رفاه دارد، اما نرخ بیکاری اثر معناداری بر رفاه اقتصادی ندارد. نتایج الگوی دوم (نامتقارن) نشان میدهد که در هر دو دوره کوتاهمدت و بلندمدت، افزایش رشد جمعیت (شوکهای مثبت) اثر منفی و معناداری بر رفاه اقتصادی دارد؛ در حالیکه کاهش رشد جمعیت (شوکهای منفی) اثر معناداری بر رفاه ندارد. همچنین دیگر نتایج بیانگر آن است که درآمد سرانه، رشد اقتصادی و اندازه دولت اثر مثبت بر رفاه اقتصادی دارند. نرخ تورم نیز اثر منفی بر رفاه دارد، اما نرخ بیکاری اثر معناداری بر رفاه اقتصادی ندارد. با توجه به یافتههای این مطالعه، اتخاذ سیاستهایی مبتنی بر کنترل و تنظیم سطح رشد جمعیت به همراه سیاستهای موثر در مدیریت تورم و تقویت تولید، میتواند نقش مهمی در افزایش رفاه اقتصادی و دستیابی به توسعه پایدار در کشور ایفا کند.
کلیدواژهها
اسدزاده، احمد، خداوردیزاده، صابر، بهشتی، کریم و شمالی، عادل. (1395). بررسی تاثیر افزایش جمعیت بر تولید ناخالص داخلی سرانه ایران با استفاده از رهیافت ARDL. فصلنامه مطالعات اقتصادی کاربردی ایران، 4 (14)، 69-87. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23222530.1394.4.14.4.3.
افقه، سیدمرتضی، منصوری، سید امین، ملتفت، حسین و بهاروند، پرستو. (1401). بررسی اثر تغییرات جمعیتی و سرمایه انسانی بر رشد اقتصادی در ایران. فصلنامه اقتصاد باثبات، 3 (1)، 161-185. https://doi.org/10.22111/sedj.2022.40383.1142.
بخشی دستجردی، رسول و خاکی نجف آبادی، ناهید. (1390). بررسی تاثیر جمعیت بر رشد اقتصادی در چارچوب الگوی رشد بهینه در اقتصاد ایران (1386-1350) کاربردی از الگوریتم ژنتیک. فصلنامه تحقیقات اقتصادی، 46 (1)، 1-22. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.00398969.1390.46.1.1.9.
بخشی، احمد و فاطمی زردان، یعقوب . (1404). بررسی اثر نوسانات اقتصادی بر نرخ رشد جمعیت شهری استانهای ایران. جغرافیا و آمایش شهری منطقهای، 15(55)، 217-250. https://doi.org/10.22111/gaij.2025.50764.3256.
پناهی، حسین و عباسی اصل، رضا. (1392). بررسی تاثیر ساختار سنی جمعیت بر رشد وتوسعه کشورهای با درآمد بالا. فصلنامه جامعه شناسی اقتصادی و توسعه، 2 (1)، 29-50.
حسنوند، داریوش و نادمی، یونس. (1395). اثرات ساختار جمعیت بر رشد اقتصادی ایران؛ رویکرد سری زمانی ساختاری. فصلنامه راهبرد اقتصادی، 4 (14). 32-7.
حیدری، حسن و اصغری، رعنا. (1393). تاثیر تغییرات باروری و میزان جمعیت بر رفاه اقتصادی با تاکید بر سرمایه انسانی. فصلنامه تحقیقات مدلسازی اقتصادی، 5 (18)، 205-239. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22286454.1393.5.18.6.2.
حیدری، حسن، اصغرییالقوزآغاجی، رعنا و محسنیزنوزی، سیدجمالالدی.ن (1391). ارتباط میان رشد جمعیت و رشد اقتصادی با تاکید بر مخارج دولت بر گروههای سنی گوناگون جمعیت. فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، 13 (1)، 81-100.
دودکانلوی میلان، جبرئیل، صادقی، سیدکمال و متفکرآزاد، محمدعلی. (1397). تاثیر ساختار سنی جمعیت و نرخ پس انداز بر رشد اقتصادی ایران: با رویکرد رگرسیون چندک. فصلنامه اقتصاد کاربردی، 8 (27)، 12-1. https://dorl.net/dor/20.1001.1.22516212.1397.8.0.1.6.
دیانی، نرجس و دائی کریم زاده، سعید. (1399). تاثیر ساختار سنی جمعیت بر رشد اقتصادی در ایران با استفاده از دادههای استانی. فصلنامه مطالعات جمعیتی، 6 (1)، 312-289. https://doi.org/10.22034/jips.2020.213618.1016.
سایه میری، علی، نیک گفتار، لیلی، عسگری، حشمت الله و شایان، عبدلله. (1399). فراتحلیل تاثیر رشد جمعیت بر رشد اقتصادی. فصلنامه رفاه اجتماعی، 20 (79)، 119-152. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17358191.1399.20.79.4.6.
ضیایی بیگدلی، محمدتقی، کلانتری، صمد، و علی زاده اقدم، محمدباقر. (1385). رابطه بین میزان باروری کل با توسعه اقتصادی و اجتماعی. فصلنامه رفاه اجتماعی، 5 (21)، 123-140. http://refahj.uswr.ac.ir/article-1-2047-fa.html.
عرب، مازار عباس و کشوری شاد علی. (1384). بررسی اثر تغییر ساختار جمعیت بر رشد اقتصادی. فصلنامه پژوهشهای اقتصادی (رشد و توسعه پایدار)، 5 (15)، 51-27.
عزتی، مرتضی، مظفری، زانا و علیلو، خاطره. (1398). اثر ساختار سنی جمعیت بر امنیت اقتصادی ایران. فصلنامه پژوهشهای رشد و توسعه پایدار (پژوهشهای اقتصادی)، 19 (2)، 125-159. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17356768.1398.19.2.2.8.
علیزاده امامزاده، محمدرضا. (1401). تحقیقی در حوزه جامعه شناسی اقتصادی: بررسی اثر رشد جمعیت و ساختار جمعیتی بر رشد اقتصادی در ایران. فصلنامه مطالعات جامعهشناسی، 0 (1)، 500. https://doi.org/10.30495/jss.2021.1921186.1292.
فاطمی زردان، یعقوب، فطرس، محمدحسن، سپهردوست، حمید و خضری، محسن. (1400). تاثیرات تکانههای کلان اقتصادی بر مطلوبیت و متوسط مخارج سالانه خانوار در استانهای ایران (رساله دکتری تخصصی). دانشکده علوم اقتصادی و اجتماعی. دانشگاه بوعلی سینا همدان.
کرمپور، فاطمه، دهقانی، علی و زایندهرودی، محسن. (1395). تاثیر ساختار سنی جمعیت بر رشد اقتصادی در سه گروه کشورهای آسیایی با شاخص توسعه انسانی متفاوت طی سالهای (2014-2000). نامه انجمن جمعیتشناسی ایران، 11 (21)، 173-192. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1735000.1395.11.21.6.4.
محبی میمندی، مهیار، کوششی، مجید و سوری، علی. (1401). رشد جمعیت، تغییر ساختار سنی و پیامدهای اقتصادی آن در ایران: تجزیه و تحلیل سهم گروههای سنی. نامه انجمن جمعیتشناسی ایران، 17 (34)، 309-346. https://doi.org/10.22034/jpai.2023.563001.1253.
محمدپور، غلامرضا، بخشی دستجردی، رسول، جعفری، سمیه و اثنی عشری، هاجر. (1392). بررسی اثر ساختار سنی جمعیت بر رشد اقتصادی ایران. فصلنامه تحقیقات اقتصادی، 48 (2)، 201-224. https://doi.org/10.22059/jte.2013.35174.
مهرگان، نادر و رضایی روح اله. (1388). اثر ساختار سنی جمعیت بر رشد اقتصادی. فصلنامه پژوهشهای اقتصادی، 39، 137-146.
نجاتی، مهدی، شکیبایی، علیرضا و غلامی، مصطفی. (1399). بررسی اثر ساختار سنی جمعیت بر رشد اقتصادی و بهرهوری در ایران. فصلنامه مطالعات جمعیتی، 6 (2)، 293-313. https://doi.org/10.22034/jips.2021.258479.1088.
نیکوقدم، مسعود، همایونیفر، مسعود، هوشمند، مسعود و سلیمی فر، مصطفی. (1394). بررسی اثر گذاری تغییرات ساختار سنی جمعیت بر درآمد سرانه در ایران به تفکیک کانالهای اثرگذاری. فصلنامه پژوهشهای اقتصادی (رشد و توسعه پایدار)، 15 (1)، 23-53. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17356768.1394.15.1.8.4.
Aassve, A., Engelhardt, H., Francavilla, F., Kedir, A. M., Kim, J., Mealli, F., & Prskawetz, A. (2006). Poverty and fertility dynamics: A comparative analysis. Population Review, 45(2), 1-23.
Afqah, S. M., Mansouri, S. A., Moltafat, H., & Baharvand, P. (2022). Investigating the effect of demographic changes and human capital on economic growth in Iran. Quarterly Journal of Stable Economics, 3(1), 161–185. https://doi.org/10.22111/sedj.2022.40383.1142 [In Persian]
Ahmed, R. N., & Ahmad, K. (2016). Impact of population on economic growth: A case study of Pakistan. Bulletin of Business and Economics (BBE), 5(3), 162–176.
Alizadeh Emamzadeh, M. R. (2022). A study in economic sociology: The effect of population growth and demographic structure on economic growth in Iran. Quarterly Journal of Sociology Studies, 0(1), 500. https://doi.org/10.30495/jss.2021.1921186.1292 [In Persian]
Arab, M. A., & Keshvari Shad, A. (2005). Investigating the effect of changes in population structure on economic growth. Quarterly Journal of Economic Research (Growth & Sustainable Development), 5(15), 27–51. [In Persian]
Asadzadeh, A., Khodaverdizadeh, S., Beheshti, K., & Shomali, A. (2016). Investigating the effect of population increase on Iran’s per capita gross domestic product using the ARDL approach. Quarterly Journal of Applied Economic Studies of Iran, 4(14), 69–87. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23222530.1394.4.14.4.3 [In Persian]
Atkinson, A. B., Marlier, E., Montaigne, F., & Reinstadler, A. (2010). Income poverty and income inequality. Income and living conditions in Europe, 101.
Baerlocher, D., Parente, S. L., & Rios-Neto, E. (2019). Economic effects of demographic dividend in Brazilian regions. The Journal of the Economics of Ageing, 14, 100198. https://doi.org/10.1016/j.jeoa.2019.100198.
Bakhshi Dastjerdi, R., & Khaki Najafabadi, N. (2011). Investigating the effect of population on economic growth within an optimal growth model in Iran (1971–2007): An application of a genetic algorithm. Quarterly Journal of Economic Research, 46(1), 1–22. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.00398969.1390.46.1.1.9 [In Persian]
Bakhshi, A., & Fatemi Zardan, Y. (2025). Investigating the effect of economic fluctuations on the urban population growth rate of Iranian provinces. Regional Urban Geography and Planning, 15(55), 217–250. https://doi.org/10.22111/gaij.2025.50764.3256 [In Persian]
Bloom, D. E., Chatterji, S., Kowal, P., Lloyd-Sherlock, P., McKee, M., Rechel, B., & Yusuf, S. (2015). Macroeconomic implications of population ageing and selected policy responses. The Lancet, 385 (9968), 649–657. https://doi.org/10.1016/S0140- 6736(14)61464-1.
Cayssials, G., González, F. A. I., & London, S. (2024). Population and economic growth: A panel causality analysis. Population and Economics, 8 (3), 220-240. https://doi.org/10.3897/popecon.8.e109133.
Cincotta, R. P., Engelman, R., & Danielson, C. (2020). The Security demographic: Population and civil conflict after the cold war. Population Action International.
Diani, N., & Daei Karimzadeh, S. (2020). The effect of population age structure on economic growth in Iran using provincial data. Quarterly Journal of Population Studies, 6(1), 289–312. https://doi.org/10.22034/jips.2020.213618.1016 [In Persian]
Dodkanlouei Milan, J., Sadeghi, S. K., & Motafakker-Azad, M. A. (2018). The effect of population age structure and saving rate on Iran’s economic growth: A quantile regression approach. Quarterly Journal of Applied Economics, 8(27), 1–12. https://dorl.net/dor/20.1001.1.22516212.1397.8.0.1.6 [In Persian]
Doyal, L., & Gough, I. (1991). A Theory of Human Need. Guilford Pres.
Ezzati, M., Mozafari, Z., & Alilu, K. (2019). The effect of population age structure on Iran’s economic security. Quarterly Journal of Growth and Sustainable Development Research, 19(2), 125–159. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17356768.1398.19.2.2.8 [In Persian]
Fatemi Zardan, Y., Fotros, M. H., Sepahrdoust, H., & Khozri, M. (2021). Impacts of macroeconomic shocks on household utility and average annual household expenditures in Iranian provinces [Doctoral dissertation, Faculty of Economic and Social Sciences, Bu-Ali Sina University, Hamedan]. [In Persian]
Galor, O., & Weil, D. N. (2000). Population, technology, and growth: From Malthusian stagnation to the demographic transition and beyond. American Economic Review, 90 (4), 806-828. https://doi:10.1257/aer.90.4.806.
Gao, M., Jiang, F., Wang, J., & Wu, B. (2024). Population ageing and income inequality in rural China: An 18-year analysis. Humanities and Social Sciences Communications, 11 (1), 1-13. https://doi.org/10.1057/s41599-024-04110-1.
Harper, S. (2014). Economic and social implications of aging societies. Science, 346 (6209), 587–591. https://doi.org/10.1126/science.1254405.
Hasanvand, D., & Nadami, Y. (2016). Effects of population structure on Iran’s economic growth: A structural time-series approach. Economic Strategy Quarterly, 4(14), 32–37. [In Persian]
Heydari, H., & Asghari, R. (2014). The effect of fertility changes and population size on economic welfare with emphasis on human capital. Quarterly Journal of Economic Modeling Research, 5(18), 205–239. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22286454.1393.5.18.6.2 [In Persian]
Heydari, H., Asghari Yalqouz Aghaji, R., & Mohseni Zanozi, S. J. (2012). The relationship between population growth and economic growth with emphasis on government spending across different age groups. Quarterly Journal of Cultural and Social Knowledge, 13(1), 81–100. [In Persian]
Jafarzadeh, E., & Shuquan, H. (2019). The impact of income inequality on the economic growth of Iran: An empirical analysis. Business Ethics and Leadership, 3(2), 53-62. https://doi.org/10.21272/bel.3(2).53-62.2019.
Karampour, F., Dehghani, A., & Zayanderoudi, M. (2016). The effect of population age structure on economic growth in three groups of Asian countries with different Human Development Indexes during 2000–2014. Journal of the Iranian Population Association (Letter), 11(21), 173–192. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1735000.1395.11.21.6.4 [In Persian]
Khursanaliev, B. (2023). The impact of population growth on the country's economic development. Qo ‘qon universiteti xabarnomasi, 1, 8-11. https://doi.org/10.54613/ku.v6i6.236.
Kotschy, R., & Bloom, D. E. (2023). Population aging and economic growth: From demographic dividend to demographic drag. NBER Working Paper, (w31585).
Krugman, P. R. (1991). Increasing Returns and Economic Geography, Journal of Political Economy, 99, 483–499.
Malthus, T. R. (1986). An essay on the principle of population (1798). The Works of Thomas Robert Malthus. London. Pickering & Chatto Publishers, 1, 1-139.
Martinez, G. X. (2024). Population growth and human welfare. The Catholic Social Science Review, 29, 101–125.
Mehrgan, N., & Rezaei, R. (2009). The effect of population age structure on economic growth. Quarterly Journal of Economic Research, 39, 137–146. [In Persian]
Miri, N., & Maddah, M. (2018, July). The effect of age structure of the population on economic growth in Iran using the ARDL approach. In AIP Conference Proceedings (Vol. 1978, No. 1, p. 200004). AIP Publishing LLC.
Miringoff, M. L. (1980). The Impact of population policy upon social welfare. Social Service Review, 54 (3), 301–316.
Mohabi Mymandi, M., Kooshshi, M., & Souri, A. (2022). Population growth, changes in age structure and its economic consequences in Iran: Decomposition analysis of age-group shares. Letter of the Iranian Population Association, 17(34), 309–346. https://doi.org/10.22034/jpai.2023.563001.1253 [In Persian]
Mohammadpour, G., Bakhshi Dastjerdi, R., Jafari, S., & Etnia-Ashari, H. (2013). Investigating the effect of population age structure on Iran’s economic growth. Quarterly Journal of Economic Research, 48(2), 201–224. https://doi.org/10.22059/jte.2013.35174 [In Persian]
Nejati, M., Shakibaei, A., & Gholami, M. (2020). Investigating the effect of population age structure on economic growth and productivity in Iran. Quarterly Journal of Population Studies, 6(2), 293–313. https://doi.org/10.22034/jips.2021.258479.1088 [In Persian]
Nikouqadam, M., Homayoni-far, M., Hoshmand, M., & Salimifar, M. (2015). Examining the effect of changes in population age structure on per-capita income in Iran by channels of influence. Quarterly Journal of Economic Research (Growth & Sustainable Development), 15(1), 23–53. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17356768.1394.15.1.8.4 [In Persian]
Nussbaum, M., & Sen, A. (1993). The Quality of Life. Oxford University Press.
OLUFEMI, O., Olabisi, O. R., & OLUFEMI, O. (2024). Effect of Population Growth and Human Capital Development on Economic Growth in Nigeria. International Journal of Research and Innovation in Applied Science, IX (VII), 19–27.
Osberg, L., & Sharpe, A. (2009). New estimates of the index of economic well-being for selected OECD countries, 1980-2007. Ottawa: Centre for the Study of Living Standards.
Panahi, H., & Abbasi Asl, R. (2013). Investigating the effect of population age structure on growth and development of high-income countries. Quarterly Journal of Economic Sociology and Development, 2(1), 29–50. [In Persian]
Park, J. (2006). Dispersion of human capital and economic growth, Journal of Macroeconomics, 28, 520–539.
Peterson, E. W. F. (2017). The role of population in economic growth. Sage Open, 7 (4), 2158244017736094. https://doi.org/10.1177/2158244017736094.
Piketty, T. (2014). Capital in the twenty-first century. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press.
Reynaud, C., & Miccoli, S. (2019). Population ageing in Italy after the 2008 economic crisis: A demographic approach. Futures, 105, 17–26. https://doi.org/10.1016/j.futures.2018.07.011.
Sadeghi, H. A. (2018). Investigating the role of balance of population and economic growth in achieving sustainable economic growth (Case study: Upper-middle income countries during 1985 to 2016). International Journal of Applied Research in Management and Economics, 1(2), 1–8.
Sayeh Miri, A., Nikgoftar, L., Asgari, H., & Shayan, A. (2020). Meta-analysis of the effect of population growth on economic growth. Social Welfare Quarterly, 20(79), 119–152. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17358191.1399.20.79.4.6 [In Persian]
Sen, A. (1990). Development as capability expansion. Human development and the international development strategy for the 1990s, 1 (1), 41-58.
Sen, A. (1990). Development as Freedom. Oxford University Press.
Stiller, S. (2000). Welfare effects of demographic changes in a ramsey growth model. Research Papers in Economics. DOI: https://doi.org/10.22004/ag.econ.26285.
UN Population Fund. (2022). State of World Population 2022. United Nations.
United Nations. (2023). World Population Prospects 2022. Department of Economic and Social Affairs, Population Division.
Wareham, C. (2015). Slowed ageing, welfare, and population problems. Theoretical Medicine and Bioethics, 36 (5), 321–340. https://doi.org/10.1007/s11017-015-9337-5.
World Bank. (2021). World Development Indicators. [online] Available at: https://data.worldbank.org.
Zgheib, P. W., Ahmed, Z. U., Beldona, S., & Gebara, V. (2006). The impact of population growth on human development index: A comparative analysis of Middle Eastern countries. World Review of Science, Technology and Sustainable Development, 3 (3), 258-269. https://doi.org/10.1504/WRSTSD.2006.010226.
Ziaei Bigdeli, M. T., Kalantari, S., & Alizadeh Aghdam, M. B. (2006). The relationship between total fertility rate and economic and social development. Social Welfare Quarterly, 5(21), 123–140. http://refahj.uswr.ac.ir/article-1-2047-fa.html [In Persian]
РАГУЛЕНКО, В. В., Zolkin, A. L., Yesina, O. I., & Kaberova, A. R. (2024). The impact of population size on economic growth and development of countries. Èkonomika i Upravlenie: Problemy, Rešeniâ, 9/11(150), 67–75. https://doi.org/10.36871/ek.up.p.r.2024.09.11.009.
)