نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته اقتصاد، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
2 استاد اقتصاد، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
3 دانشیار اقتصاد، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
چکیده
نگرانیهای مرتبط با قیمت انرژی، پایداری زیستمحیطی و ثبات اقتصادی، نیاز به بررسی اثرات آزادسازی بازار انرژی را نشان میدهد؛ زیرا تغییرات قیمت نفت و گاز تاثیر عمیقی بر متغیرهای اقتصادی و محیطی دارند. این مطالعه براساس مدل تعادل عمومی قابل محاسبه پویا و دادههای پایگاه GTAP-E، تاثیر آزادسازی قیمت حاملهای انرژی بر متغیرهای زیستمحیطی و محصولات معدنی را در سه گروه - ایران، مهمترین شرکای تجاری و سایر نقاط جهان- طی دو سناریو (1- شوک پنج درصدی قیمت گاز و 2- شوک پنج درصدی قیمت نفت) تا افق زمانی 2050 بررسی میکند. نتایج شبیهسازی نشان داد که برای ایران، سناریوی اول منجر به کاهش تدریجی و پایدار انتشار دیاکسیدکربن میشود که بیانگر کشش منفی بین انتشار گازهای گلخانهای و قیمت گاز است و ناشی از کاهش مصرف سوختهای فسیلی و گرایش به انرژیهای کارآمدتر یا جایگزین در تولید مواد معدنی است. سناریوی دوم نیز در رابطه با ایران کاهش کمتر، اما قابل توجهی در انتشار دیکسیدکربن ایجاد میکند. در رابطه با شرکای تجاری در سناریوی اول، کاهش بلندمدت انتشار را به دلیل هزینههای تولید بالاتر و پذیرش فناوریهای پاکتر به دنبال داشت و سناریوی دوم، به دلیل وابستگی بخش معدن به نفت و سرمایهگذاریهای تسریعشده صرفهجویی در انرژی، اثرات سریعتری دارد. برای سایر مناطق در سناریوی اول، کاهش اولیه متوسط انتشار دیاکسیدکربن با بازگشت موقتی برآورد شد که نشاندهنده کربنزدایی با تاخیر است. همچنین سناریوی دوم باعث کاهش پایدار میشود که بیانگر نقش کلیدی نفت در انرژی و معدن است. یافتهها تاکید میکند که آزادسازی قیمت انرژی باید با واقعیتهای بازار هماهنگ و موجب افزایش کارایی مصرف و نوآوری فناوریهای پاک شود.
کلیدواژهها
احمدی ارکمی، علی. (1401). برآورد انتشار گازهای گلخانه ای و بررسی سناریوهای کاهش انتشار سازگار با منطقه در افق 2030 میلادی (مطالعه موردی: استان گیلان، ایران)، سلامت و محیط زیست، فصلنامه انجمن علمی بهداشت محیط ایران، (1)15، 121-136.
DOI: 10.22038/jreh.2022.19745
امیرنیا، آرام. (1402). تاثیر رشد اقتصادی، مصرف انرژی های تجدیدناپذیر و شهرنشینی بر انتشار دی اکسید کربن در کشورهای عضو اوپک، فصلنامه اقتصاد انرژی ایران، (48)12، 11-30.
DOI: 10.22054/JIEE.2023.72024.1975
آماده، حمید، غفاری، علیرضا، فرجزاده، زکریا. (1393). تحلیل اثرات محیط زیستی و رفاهی اصلاح یارانه حاملهای انرژی (کاربرد الگوی تعادل عمومی محاسبهپذیر)، فصلنامه اقتصاد انرژی ایران، (13)4، 33-62.
بادینلو، مهدی، خطیب سمنانی، محمدعلی، دامنکشیده، مرجان. (1393). بررسی تاثیر آزادسازی قیمت حاملهای انرژی بر روی نااطمینانی تورم در ایران. پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی. واحد تهران مرکزی. تهران.
بلاغی اینالو، یاسر، نجاتی، مهدی، بهمنی، مجتبی، جلایی، سید عبدالمجید (1401). منافع اقتصادی ایران از گسترش روابط تجاری با اتحادیه اقتصادی اوراسیا: رویکرد GDyn. فصلنامه نظریههای کاربردی اقتصاد، (8)2، 153-131.
حاجیپور اپورواری، مریم، نجاتی، مهدی، جلائی اسفندآبادی، عبدالمجید، بهمنی، مجتبی. (1403). بررسی اثر واردات کالاهای فناوری اطلاعات و ارتباطات بر تولید انرژیهای تجدیدپذیر، فصلنامه تحقیقات مدلسازی اقتصادی، (51)14، 68-112.
DOI: 20.1001.1.22286454.1402.14.51.3.8
خداویسی، حسن، منتخب، هدایت، مام عزیزی، محمد. (1395). تاثیر آزادسازی قیمت حاملهای انرژی بر صنعت قند کشور، فصلنامه تحقیقات اقتصاد کشاورزی، (4)8، 1-18.
شریفی، علیمراد، خوش اخلاق، رحمان، بهاء لو هوره، مرضیه، صادقی همدانی، علی. (1393). ارزیابی افزایش قیمت حاملهای انرژی بر اشتغال: رویکرد تعادل عمومی محاسبهپذیر، فصلنامه تحقیقات مدلسازی اقتصادی،، (4)16، 180-153.
صلاحی، جواد، محبی، سام. (1391). بررسی آثار تورمی افزایش قیمت حاملهای انرژی، دوفصلنامه علمی مطالعات و سیاستهای اقتصادی، (93)22، 131-152.
DOI: 10.22096/esp.2013.26166
طاهری، احسان، صادقی، حسین، عصاری آرانی، عباس. (1395). تاثیر افزایش قیمت حامل های انرژی بر هزینه تخریب آلایندههای هوا در ایران (رویکرد تعادل عمومی محاسبهپذیر (CGE)، فصلنامه پژوهشهای اقتصادی (رشد و توسعه پایدار)، (3)17، 131-157.
طایی سمیرمی، فاطمه، خلیلیان، صادق، وکیلپور، محمدحسن، نجفی علمدارلو، حامد. (1399). بررسی اثرات چندگانه تعدیل قیمت حاملهای انرژی بر شاخصهای عمده اقتصادی-زیست محیطی در بخش کشاورزی ایران، فصلنامه اقتصاد کشاورزی و توسعه، 29(2)، 215-248.
DOI: 10.30490/aead.2021.337521.1176
فدائی، مهدی، آذری، سما. (1399). نقش عدم تقارن انتشار و آسیبپذیری آلودگی بر سیاستهای کاهش آلودگی: مطالعه سیاستهای مالیات و استاندارد زیست محیطی، فصلنامه پژوهشنامه اقتصادی، (79)20، 54-89.
فروتن، جلال، هوشمند، محمود، همایونیفر، مسعود، سلیمیفر، مصطفی. (1391). بررسی اثرات آزادسازی قیمت برق بر مصرف برق بخش صنعت ایران با استفاده از الگوی تعادل عمومی قابل محاسبه.(CGE) پایاننامه کارشناسی ارشد. دانشگاه فردوسی. مشهد.
قاسمی، عبدالرسول، تکلیف، عاطفه، محمدی، تیمور، محمدیان، فرشته. (1398). تحلیل مقایسهای استراتژیهای کاهش شدت انرژی در ایران (رهیافت سیستم پویای قیمت انرژی- عرضه انرژی- رشد اقتصادی)، فصلنامه پژوهشنامه اقتصادی، (73)19، 1-45.
DOI: https://doi.org/10.22054/joer.2019.10762
Adenikinju, A. F. (1995). Energy-pricing policy and the environment in an oil-exporting, developing country. OPEC Energy Review, 19, 307-332.
Ahmadi Arkami, A. (2022). Estimation of greenhouse gas emissions and investigation of emission reduction scenarios compatible with the region in the horizon of 2030 AD (Case study: Gilan province, Iran). Health and Environment, Iranian Environmental Health Scientific Association, (1) 15, 121-136 [In Persian].
Aldubyan, M., & Gasim, A. (2021). Energy price reform in Saudi Arabia: Modeling the economic and environmental impacts and understanding the demand response. Energy Policy, 148, 111941.
Alege, P., Oye, Q. E., & Adu, O. (2019). Renewable energy, shocks and the growth agenda: a dynamic stochastic general equilibrium approach. International Journal of Energy Economics and Policy, 9(1), 160-167.
Amheka, A., Nguyen, H. T., Yu, K. D., Noach, R. M., Andiappan, V., Dacanay, V. J., & Aviso, K. (2022). Towards a low carbon ASEAN: an environmentally extended MRIO optimization model. Carbon Balance and Management, 17(1), 13.
Amadeh, H., Ghaffari, A. and Farajzadeh, Z. (2013). Analysis of the environmental and welfare effects of reforming the subsidy of energy carriers (using the calculable general equilibrium model). Iran Energy Economy, (13) 4, 33-62 [In Persian].
Amirnia, A. (2023). The impact of economic growth, non-renewable energy consumption and urbanization on carbon dioxide emissions in OPEC member countries. Iran Energy Economy, (48) 12, 11-30 [In Persian].
Antimiani, A., Costantini, V., Markandya, A., Martini, C., Palma, A., and Tommasino, M.C. (2014). A dynamic CGE modelling approach for analyzing trade-offs in climate change policy options: the case of Green Climate Fund. Working Paper Series, 16/2014.
Ashenaa, M., Sadeghib, H., and Shahpari, G. (2020). The effects of energy efficiency improvements in the electricity sector on the iranian economy: A computable general equilibrium approach. Iranian Journal of Economic Studies, 9(1) 2020, 7-33.
Attílio, L. A., Faria, J. R., & Silva, E. C. (2024). Countervailing impacts of fossil fuel production and exports of electrical goods on energy transitions and climate change. Journal of Cleaner Production, 464, 142797.
Badinlo, M., Khatib Semnani, M. A. and Daman Kasha, M. (2013). Investigating the effect of freeing the price of energy carriers on inflation uncertainty in Iran. Master's thesis. Islamic Azad University. Central Tehran branch. Tehran. [In Persian].
Bacchetta, M., Bekkers, E., Solleder, J. M., and Tresa, E. (2023). The potential impact of environmental goods trade liberalization on trade and emissions, World Trade Organization Economic Research and Statistics Division. Staff Working Paper ERSD-2023-05 03.
Barros, L., Klein, T., Kümmel, S., & Noviello, I. (2025). Market definition under the EC Market Definition Notice: substitutability versus homogeneous conditions of competition. Journal of Antitrust Enforcement, jnaf013.
Balaghi Inalo, Y., Nejati, M., Bahmani, M., and Jalaei, A. (2012). Iran's economic benefits from expanding trade relations with the Eurasian Economic Union: GDyn's approach. Quarterly Journal of Applied Economic Theories, (8)2, 131-153 [In Persian].
Baz, K., Xu, D., Ali, H., Khan, U., Cheng, J., Abbas, K., & Ali, I. (2022). Nexus of minerals-technology complexity and fossil fuels with carbon dioxide emission: Emerging Asian economies based on product complexity index. Journal of Cleaner Production, 373, 133703.
Burniax, J-M., and Truong, T. P. (2002). GTAP-E: an energy-environmental version of the GTAP model. GTAP technical paper 16.
Burniaux, J.-M., Martin, J.P., Nicoletti, G., and Martins, J.O. (1992). GREEN a Multi-Sector, Multi-Region General Equilibrium Model for Quantifying the Costs of Curbing CO2 Emissions: A Technical Manual, OECD Economics Department Working Papers; IDEAS: Paris, France, No. 116.
Chi, Y., Guo, Zh., Zheng, Y, .and Zhang, X. (2014). Scenarios analysis of the energies’ consumption and carbon emissions in china based on a dynamic CGE model. Sustainability, 6, 487-512; doi:10.3390/su6020487.
Coady, D., Parry, I., Sears, L., and Shang, B. (2016). How large are global fossil fuel subsidies, World Development, Elsevier Ltd. All rights reserved. http://dx.doi.org/10.1016/j.worlddev.2016.10.004.
Dogan, E., and Seker, F. (2016). Determinants of CO2 emissions in the European union: The role of renewable and non-renewable energy. Renewable Energy, 94, 429-439.
Ebaid, A., Lean, H. H., and Al-Mulali, U. (2022). Do oil price shocks matter for environmental degradation? evidence of the environmental kuznets curve in GCC countries. Frontiers in Environmental Science, doi: 10.3389/fenvs.2022.860942.
Environmental Protection Agency (EAP), (2023).
Eskandaripoura, Z., Esfandiaria, M., Dahmardeha, N., and Fotros, M. H. (2023). Investigating the Effect of oil Price and stock market shocks on profitability of banking system: application of RDCGE model. Iranian Journal of Economic Studies, 12(1), 89-104.
Fadaee, M., and Azari, S. (2021). The role of emission and pollution vulnerability asymmetries in pollution reduction policies: study of tax and environmental standard policies. Journal of Economic Research, 79(20), 53-89. DOI: 10.22054/joer.2021.59715.958 [In Persian].
Forotan, J., Houshmand, M., Homayonifar, M., and Salimifar, M. (2011). Investigating the effects of electricity price liberalization on electricity consumption in Iran's industrial sector using the Computable General Equilibrium (CGE) model, Master's Thesis. Ferdowsi University of Mashhad. Mashhad. [In Persian].
García-León, D., Casanueva, A., Standardi, G., Burgstall, A., Flouris, A. D., & Nybo, L. (2021). Current and projected regional economic impacts of heatwaves in Europe. Nature communications, 12(1), 5807.
Ghasemi, A.R., Taklif, A., Mohammadi, T. and Mohammadian, F. (2019). Comparative analysis of energy intensity reduction strategies in Iran (dynamic energy price-energy supply-economic growth approach). Quarterly Journal of Economic Research, (73)19, 1-45 [In Persian].
Grillasca, E. A. F. (2025). Economic Complexity. Center for a New Economy, 2, 16.
Ianchovichina, E., World Bank, Washington, DC., Terrie L., Walmsley, Purdue University, Indiana. (2012). GDyn Book: Dynamic Modeling and Applications in Global Economic Analysis. by Elena Ianchovichina and Terrie Walmsley (eds). Cambridge University Press.
Hajipour Apoorvari, M., Nejati, M., Jalaei Esfandabadi, A. M. and Bahmani, M. (2023). Studying the effect of importing information and communication technology goods on renewable energy production. Economic Modeling Research, (51)14, 68-112 [In Persian].
Harslett, P. (2013). The GTAP Data Base Construction Procedure.
Hertel, T. W. (1997). Global Trade Analysis: Modeling and Applications. Cambridge. MA, Cambridge University Press.
Hertel, T. W., and Tsigas, M. E. (1997). Structure of GTAP. In: Hertel T. W. (ed.) global trade analysis: modeling and applications. Cambridge university press, Cambridge.
Hertel, Thomas W., Alla A. Golub, Andrew D. Jones, Michael O'Hare, Richard J. Plevin, and Daniel M. Kammen. "Center for Global Trade Analysis."
Huang, Y.N., Zhang, W., Wang, X.J. (2003). An econometric estimation and selection on the production function in an environmental CGE model. ACTA Sci. Circumst. 2003, 23, 350–354.
Jiang, M., Kim, E., & Woo, Y. (2020). The relationship between economic growth and air pollution A regional comparison between China and South Korea. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(8), 2761. https:// doi. org/ 10. 3390/ijerp h1708 2761.
Khan, M. A., Zhang, Y., & Khan, A. (2022). Impact of energy price shocks on carbon emissions and economic growth: evidence from the BRICS. Energy Economics, 93, 105028.
Keramatfar, M. (2014). The effect of energy carriers prices on manufactured export in Iran, using panel data model. https://www.researchgate.net/publication/268803636.
Khadavisi, H., Chosen, H., and Mam Azizi, M. (2015). The effect of freeing the price of energy carriers on the country's sugar industry. Agricultural Economics Research, (4) 8, 1-18 [In Persian].
Kuskaya, S. (2022). Residential solar energy consumption and greenhouse gas emissions: Evidence from Morlet wavelet transforms. Renewable Energy, 192, 793–804. https:// doi. org/ 10. 1016/j. renene. 2022. 04. 107.
Kuskaya, S., & Bilgili, F. (2020). The wind energy-greenhouse gas nexus: The wavelet-partial wavelet coherence model approach. Journal of Cleaner Production, 245, 118872. https:// doi. org/ 10. 1016/j. jclep ro. 2019. 118872.
Kuznets, S. (1955). Economic growth and income inequality. Am. Econ. Rev. 45, 1–28.
Ianchovichina, E., World Bank, Washington, DC, Terrie L. Walmsley, T. L., Purdue University, Indiana. (2012). Dynamic Modeling and Applications for Global Economic Analysis. Publisher: Cambridge University Press.
Lebrand, M., Vasishtha, G., and Yilmazkuday, H. (2023). Energy Price Shocks and Current Account Balances: Evidence from Emerging Market and Developing Economies. Policy Research Working Paper. No. 10623.
Lofgren, H., Lee Harris, R., Robinson, Sh., Thomas, T., & El-Said, M. (2002). A standard computable general equilibrium (CGE) model in GAMS. International Food Policy Research Institute, Title. HD1415.L64 2002, 338.10151-dc21 2002152627.
Lucase, R. E. (1976). Econometric policy evaluation: A Critiaue in the Philips Curve and labor Market. Carnegie Rochester chester Conference Series on Public Policy. North. Holland. Amesterdam. Vol. 1, 19-46.
Lei, Y. (2025). World Energy Investment Report 2025 of International Energy Agency Launched in Beijing. China Oil & Gas, 32(4).
Man, Y., Yang, S., Xiang, D., Li, X., & Qian, Y. (2014). Environmental impact and techno-economic analysis of the coal gasification process with/without CO2 capture. Journal of cleaner production, 71, 59-66.
Manzoor, D, Shahmoradi, A, and Haqiqi, I (2012). An Analysis of Energy Price Reform: A CGE Approach. OPEC Energy Review, 36(1), 35–54.
Mosavi, S. H., Alipour, A., & Shahvari, N. (2017). Liberalizing energy price and abatement cost of emissions: Evidence from Iranian agro-environment. J. Agr. Sci. Tech. 19, 511-523.
Ogundipe, A.A., Akinyemi, O., Ogundipe, O.M. (2016). Electricity consumption and economic development in Nigeria. International Journal of Energy Economics and Policy, 6(1), 134-143.
Onofrei, M., Vatamanu, A. F., & Cigu, E. (2022). The relationship between economic growth and CO2 emissions in EU countries: A cointegration analysis. Frontiers in Environmental Science, 10, 934885..
Ponce, P., Oliveira, C., Álvarez, V., & del Río-Rama, M. D. L. C. (2020). The liberalization of the internal energy market in the European Union: evidence of its influence on reducing environmental pollution. Energies, 13(22), 6116.
Rao, N.D., van Ruijven, B.J., Riahi, K., Bosetti, V. (2017). Improving poverty and inequality modelling in climate research. Nat. Clim. Chang. 7, 857–862. https://doi. org/10.1038/s41558-017-0004-x.
Salahi, J. and Mohebi, S. (2012). Studying the inflationary effects of increasing energy carrier prices. Bi-Quarterly Journal of Economic Studies and Policies, (93)22, 131-152 [In Persian].
Sharifi, A. M., Khoshakhlaq, R; Baha-Lo-Horeh, M. and Sadeghi Hamedani, A. (2014). Evaluating the increase in energy carrier prices on employment: A computable general equilibrium approach. Quarterly Journal of Economic Modeling Research, 16(4), 153-180 [In Persian].
Sen, A. K. (1963). Neo‐Classical and Neo‐Keynbsian Theories of Distribution, The Economic Record. The Economic Society of Australia, 39(85), 53-64.
Taei Samirmi, F., Khalilian, S., Vakilpour, M. H. and Najafi Alamdarlou, H. (2019). Investigating the multiple effects of adjusting the price of energy carriers on major economic-environmental indicators in Iran's agricultural sector. Agricultural Economics and Development, 29(2), 215-248 [In Persian].
Taheri, E., Sadeghi, H., and Asari Arani, A. (2015). The effect of increasing the price of energy carriers on the cost of destroying air pollutants in Iran (calculable general equilibrium (CGE) approach). Economic Research (Sustainable Growth and Development), (3) 17, 131-157 [In Persian].
Wu, Y. H., Liu, C. H., Hung, M. L., Liu, T. Y., & Masui, T. (2019). Sectoral energy efficiency improvements in Taiwan: Evaluations using a hybrid of top-down and bottom-up models. Energy Policy, 132, 1241-1255.
Wu, Y.J., Xuan, X.W. (2007). The Economic Theory of Environmental Tax and Its Application in China. Economic Science Press: Beijing. China.
Xin-gang, Z., Shuran, H., Hui, W., Haowei, C., Wenbin, Z., & Wenjie, L. (2024). Energy, economic, and environmental impacts of electricity market-oriented reform and the carbon emissions trading: A recursive dynamic CGE model in China. Energy, 298, 131416.
Yemelyanov, O., Symak, A., Petrushka, T., Lesyk, R., & Lesyk, L. (2018). Evaluation of the adaptability of the Ukrainian economy to changes in prices for energy carriers and to energy market risks. Energies, 11(12), 3529.
Zhao, Z., Lao, X., Gu, H., Yu, H., & Lei, P. (2021). How does air pollution affect urban settlement of the floating population in China? New evidence from a push-pull migration analysis. BMC Public Health, 21(1), 1696.
Zhang, H., Wang, Y., Zhu, X., & Guo, Y. (2020). The impact of energy trade patterns on CO2 emissions: An emergy and network analysis. Energy Economics, 92, 104948.
)