الگوی عدالت‌محور مدیریت تسهیلات در نظام بانکی مناطق کم‌برخوردار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش پژوه المصطفی رشته علوم اقتصادی؛ اقتصاد اسلامی؛ قم؛ تهران

2 استاد گروه اقتصاد، موسسه امام خمینی (ره)، قم، ایران

3 استادیار گروه اقتصاد، دانشگاه دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

چکیده
 برای ارتقای اثربخشی سیاست‌های عدالت توزیعی و در واکنش به چالش «خلق پول بی‌ضابطه»، این پژوهش الگویی بومی برای نظارت هوشمند بر مصرف پسینی تسهیلات در مناطق کم‌برخوردار ارائه می‌دهد. مدل پیشنهادی که در بستر نهادی پست‌بانک ایران تحلیل شده بر ماژول «نظارت پس از پرداخت» استوار است و سه سازوکار مکمل را در یک چارچوب منسجم تلفیق می‌کند: 1- تخصیص اعتبار به حساب‌های هدفمند، 2- آزادسازی تدریجی وجوه بر اساس شاخص اثرگذاری اقتصادی اعتبار و 3- تحلیل گراف تراکنش‌ها برای شناسایی بلادرنگ انحراف. در چارچوب روش تحقیق ترکیبی، مولفه‌های مدل از طریق مصاحبه با ۲۰ خبره استخراج و با تکنیک دلفی فازی (λ≥0.7) اعتبارسنجی شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد این الگو با عملیاتی‌سازی قواعد فقهیه معاملات اسلامی -شامل وفای به عهد، منع غرر و منع اکل مال به باطل- کارایی فنی را با مشروعیت شرعی پیوند می‌زند. تحلیل سناریومحور با داده‌های رسمی بانک مرکزی نیز حاکی از کاهش معنادار نرخ انحراف مصرف تسهیلات از حدود ۱۰ به ۲ تا ۳ درصد و بهبود زمان واکنش نظارتی است. مدل پیشنهادی به‌عنوان ابزاری مکمل برای ارتقای عدالت در مصرف اعتبارات از قابلیت انطباق نهادی در سایر کشورهای اسلامی نیز از منظر تحلیلی برخوردار است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

انصاری، شیخ مرتضی. (۱۳۸۱). الْمَکاسِب (باب الوفاء بالشروط) (ج. ۱). قم: انتشارات کتابخانه مسجد اعظم.
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. (۱۴۰۳). گزارش اقتصادی سالانه 1402. تهران: انتشارات بانک مرکزی ایران.
بالونژادنوری، روزبه. (۱۴۰۲). بررسی اثر تخصیص اعتبارات بانکی بر رشد اقتصادی استان‌های ایران با استفاده از رویکرد رگرسیون کوانتایل بر داده‌های تابلویی. پژوهش‌های رشد و توسعه اقتصادی، ۱۳(۵۱)، ۱۱۱–۱۲۸.
https://doi.org/10.30473/egdr.2022.63190.6474
درخشان، مسعود. (۱۳۹۸). مبانی فقهی نظارت مالی و بانکی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۷۲). تَحریرُ الوَسیلَة (ج. ۱). قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۳۷۳). مَسالِکُ الأفهام إلی تنقیحِ شَرائِعِ الإسلام (ج. ۱). قم: انتشارات دارالفکر.
صمصامی، حسین. (۱۳۹۹). فقه معاملات اسلامی و نظام بانکی معاصر. تهران: انتشارات سمت.
عبداله‌زاده، مصطفی و زارع، هاشم. (۱۴۰۱). آنتروپی پول در فضای ستانده و ارتباط آن با توسعه بازار سهام در اقتصاد ایران: رویکرد اقتصادفیزیک و STAR. پژوهش‌های اقتصادی ایران.
https://doi.org/10.22054/ijer.2022.62434.1018
نوابی مقدم، زینب؛ زارع، علی؛ یوسفی صادقلو، احمد و جمالی، جعفر. (۱۴۰۲). مبانی فقهی و حقوقی نظارت شرعی و راهکارهای اجرایی شدن آن در نظام بانکداری اسلامی. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۱۵(۳۱)، ۱86-۱65.
https://doi.org/10.22075/feqh.2022.27537.3293
 Ansari, S. (2002). Al-Makasib (Bab al-Wafa' bi al-Shurut) (Vol. 1). Ketabkhaneh-ye Masjed-e A'zam Publications. [In Arabic]
Arner, D. W., Barberis, J. N., & Buckley, R. P. (2017). The evolution of FinTech: A new post-crisis paradigm. Georgetown Journal of International Law, 47, 1271–1319.
Ascarya. (2017). The role of Islamic banking in reducing gharar through post-disbursement monitoring. Journal of Islamic Economics, 9(2), 45–62.
Bank for International Settlements. (2022). Supervisory technology and early warning systems in banking. BIS Quarterly Review, September, 9–15.
Central Bank of the Islamic Republic of Iran. (2024). Annual economic report. Central Bank of Iran Publications. [In Persian]
Chapra, M. U. (2008). The Islamic vision of development in the light of Maqasid al-Shariah. International Institute of Islamic Thought.
Derakhshan, M. (2019). Jurisprudential foundations of financial and banking supervision. Research Institute for Islamic Culture and Thought. [In Persian]
El-Gamal, M. A. (2006). Islamic finance: Law, economics, and practice. Cambridge University Press.
Heidari, A., & Amini, S. (2020). Weaknesses of continuous supervision in Iran's banking system. Journal of Monetary and Banking Studies, 14(2), 73–90. [In Persian]
Hosseini Hosseini, M., Mousavi, F., & Karimi, H. (2021). Compatibility of Sharia contractual conditions with banking supervision indicators. Journal of Islamic Jurisprudence and Economics, 7(2), 129–147. [In Persian]
Jafari, M., & Nouri, A. (2022). Smart post-disbursement supervision model in Iran's banking system. Iranian Economic Research Quarterly, 18(3), 19–36. [In Persian]
Kahf, M. (2004). Islamic banks: The rise of a new power alliance of wealth and Shari'ah scholarship. In C. M. Henry & R. Wilson (Eds.), The politics of Islamic finance (pp. 17–36). Edinburgh University Press.
Karimi, H., & Mousavi, F. (2023). Economic credit impact (ECI) index: A composite measure for assessing credit allocation efficiency. Journal of Economic Policy Research, 21(2), 75–88.
Khaledi, M., & Moradi, R. (2021). Integration of banking data based on international standards. Information Systems Research Quarterly, 9(1), 51–66. [In Persian]
Khomeini, R. (1993). Tahrir al-Wasilah (Vol. 1). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. [In Arabic]
Mishkin, F. S. (2019). The economics of money, banking, and financial markets (12th ed.). Pearson.
Obaidullah, M. (2016). Islamic finance for micro and medium enterprises. Islamic Research and Training Institute (IRTI), Islamic Development Bank.
Rawls, J. (1971). A theory of justice. Harvard University Press.
Sakti, M. R. P., & Qoyum, A. (2018). Enhancing Sharia compliance through smart monitoring systems: Evidence from Malaysia. Islamic Finance Review, 6(1), 23–39.
Samsami, P. (2020). Islamic jurisprudence of financial transactions and the contemporary banking system. SAMT Publications. [In Persian]
Sen, A. (1999). Development as freedom. Alfred A. Knopf.
Shahid Thani, Z. (1994). Masalek al-Afham (Vol. 1). Dar al-Fikr Publications. [In Arabic]
Tohidi, M., & Fatemi, Z. (2023). The impact of bank credit allocation mechanisms on spatial justice and economic efficiency in underprivileged regions. Economic Research Quarterly, 22(85), 89–110. [In Persian]
United Nations. (2008). International Standard Industrial Classification of All Economic Activities (ISIC Rev. 4). United Nations Publications.
World Bank. (2021). Tracking the destination of credit allocations: Evidence from Southeast Asia. World Bank Group.
دوره 25، شماره 97 - شماره پیاپی 2
تابستان 1404
صفحه 167-198

  • تاریخ دریافت 20 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 12 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 11 اسفند 1404